Dit was een gezamenlijk schrijfspel. Lees het resulterende verhaal hieronder.

Onderwerp: Meesterwerk

Magda Vlekveld

Personage: Magda Vlekveld

Een derde Victory Boogie Woogie?

Essay door Arjen – 6 jaren, 4 maanden geleden

Magda Vlekveld
Een derde Victory Boogie Woogie?

Drie maanden geleden maakte ik het nieuws wereldkundig dat ik op een zolder in New Jersey een vroege versie had ontdekt van Piet Mondriaans Victory Boogie Woogie. Het betreft een ruitvormig doek waarop Mondriaan in krijt en scotch tape een opzet en eerste invulling heeft gemaakt van wat zich zou ontwikkelen tot zijn grote laatste meesterwerk, dat nu te zien is in het Gemeentemuseum in Den Haag. Dat deze versie bestond wisten we uit de dagboeken en een schets van de hand van Charmion von Wiegand (1896-1983), Mondriaans goede vriendin en vertrouwelinge uit de tijd dat hij juist in New York was aangekomen.
Het wonderlijke aan de reeds bekende schets was dat daarop het schilderij omgekeerd stond afgebeeld: de rode en gele banen in het midden waren van plaats verwisseld vergeleken met de beschrijving die Von Wiegand ervan gaf in haar dagboek. De veronderstelling was lange tijd dat haar schets (die ze na een bezoek aan Mondriaans atelier thuis uit het hoofd maakte) later per ongeluk op z’n kop was gezet en ondertekend. Dit nu blijkt niet het geval te zijn geweest.
In de door mij ontdekte versie in de opslag van een achternicht van Charmion von Wiegand staan de lijnen precies zoals zij ze weergaf. Ze moet, vermoedelijk op 13 juni 1941, het werk van Mondriaan hebben meegekregen, in ruil voor het betere linnen en spieraam waarop het thans bekende werk is vervaardigd. Het linnen van de eerste versie is vrij grauw en rafelig. Om redenen van kiesheid heeft ze hier altijd over gezwegen, ook in het bekende interview dat ze in 1971 aan Margit Rowell gaf bij de Centennial Exhibition in het Guggenheim Museum.
Mijn ontdekking baarde wereldwijd opzien, maar werd al snel algemeen geaccepteerd als een belangrijke voorstudie van de hand van onze grootste schilder van de 20ste eeuw. Alleen bij enkele collega’s hier te lande bleef scepsis bestaan over de echtheid van het werk (al heb ik de provenance onweerlegbaar tot 1941 herleid). Nu evenwel bereikt ons het bericht dat er een derde versie van de Victory Boogie Woogie zou zijn opgedoken op een boot in de Amsterdamse haven.
Zolang wij het werk niet grondig bestudeerd hebben, kunnen we natuurlijk niets zeggen over de echtheid ervan. Toch is het, anders dan ik ‘experts’ nogal voorbarig hoorde verkondigen, zeker niet uitgesloten dat zo’n versie zou kunnen bestaan. Het is immers bekend dat Mondriaan tussen de eerste fase waarin hij aan het doek werkte in 1941-1942 en de tweede fase vanaf oktober 1943, het schilderij lange tijd op zijn atelier heeft gehad zonder dat iemand het meer heeft gezien. Dat hij er niet verder aan werkte valt deels te verklaren door andere verplichtingen, deels omdat hij niet tevreden was met het behaalde resultaat en naar middelen zocht om het nog uit egale kleurstroken samengestelde werk meer dynamiek te geven.
De versie uit de tweede, derde en vierde fase (na januari 1944) verschilden zo sterk dat bezoekers zich afvroegen of Mondriaan niet een geheel nieuw werk had gemaakt. De schilder zelf ontkende dat met zijn befaamde uitspraak dat hij niet geïnteresseerd was in schilderijen, maar ontdekkingen wilde doen. Het doek van eind 1943 had voltooid geleken toen Charmion von Wiegland het in Mondriaans atelier bekeek, maar dat van januari 1944 was compleet anders.
Ik beweer niet dat we hier volgens mij met een authentiek werk van Mondriaan te maken hebben. Ik zeg alleen dat niet op voorhand kan worden uitgesloten dat het echt zou kunnen zijn. Ik schrijf dit artikel op persoonlijke titel, alleen om de discussie over dit nieuwe werk open te houden in plaats van meteen met modder te gaan gooien. De huidige, Chinese eigenaar ervan heeft naar verluidt al zoveel informatie verstrekt aan de autoriteiten dat we van een vrij betrouwbare provenance kunnen spreken.
Anderzijds is de mogelijkheid van bedrog nooit uit te sluiten. Maar er zijn vreemd genoeg opvallend weinig valse Mondriaans bekend, zeker als je het vergelijkt met het werk van bijvoorbeeld Modigliani, wiens huidige oeuvre voor minstens 50% uit vervalsingen bestaat. Daarom zeg ik: laten we open minded blijven en afwachten wat de toekomst nog zal brengen. We beleven spannende tijden, zoveel is zeker.

(Uit: Het Parool, Opiniepagina, 5 april 2013)

Magda Vlekveld is kunsthistorica die internationaal als de grote specialist van het werk van de late Mondriaan geldt.