Dit was een gezamenlijk schrijfspel. Lees het resulterende verhaal hieronder.

Onderwerp: Meesterwerk

Magda Vlekveld

Personage: Magda Vlekveld

Magda's laatste bezoek aan de VBW

Essay door Arjen – 6 jaren, 2 maanden geleden

Magda staat voor de Victory Boogie Woogie in het Gemeentemuseum te Den Haag. Het schilderij hangt in een smal zijzaaltje van een vleugel met een deeltentoonstelling over De Stijl, niet op zijn vertrouwde plek in de grote witte zaal aan het eind van elke hoofdtentoonstelling, als hoogtepunt en afsluiting van de twintigste-eeuwse, modernistische kunst. Brutaal liet het Gemeentemuseum bij elk retrospectief van Cézanne of Lucian Freud of wie ook weten: allemaal mooi hoor, die anderen, maar wij hebben dit. De enige echte. Het meesterwerk van de moderne kunst dat onze aan meesterwerken zo rijke tijd in zich verenigt en overstijgt. De VBC is tot in elk detail, vlakje, streekje, verkleurinkje, volkomen modern. En tegelijk volkomen democratisch. Er zijn geen overheersende zwarte lijnen meer, alleen nog gelijkwaardige kleurvlakjes. Mondriaan was diep gelukkig als hij aan het doek werkte. Victory! En ook: Boogie-woogie. Nergens een melodie te bespeuren, maar het swingt als een tiet. Elk streekje, elk plakbandje op het doek is geleefde ervaring, leeft nog in het nu. Geen enkel vlakje staat op zich, is in zichzelf besloten, want elk bouwsteentje houdt het geheel onder spanning.
Magda’s kijk op de Victory Boogie Woogie is kunsthistorisch gekleurd. Ze ziet het schilderij als de uitkomst van een lang en complex artistiek en sociaal proces. Eerst is er Mondriaans ontwikkeling van symbolisme naar abstractie, en hoe hij zich doek na doek de kennis eigen maakt van hoe je de relaties tussen kleurvlakken en zwarte lijnen onder spanning houdt. Anderzijds is Mondriaans ontwikkeling zelf weer de uitkomst van de debatten binnen de Europese avantgarde in de eerste helft van de twintigste eeuw. Mondriaan kende de meeste andere modernistische kunstenaars van zijn tijd persoonlijk, ging als gelijke met hen om. En wat eisten de modernisten niet! Wat moest er niet allemaal worden afgebroken en van de grond af opnieuw opgebouwd. Als Magda de pamfletten van Theo van Doesburg leest en oude nummers van De Stijl doorbladert wordt het haar koud om het hart. Waarom moet heel de oude rijkdom van de kromme lijnen vernietigd en vervangen door een strakke, rechthoekige aanpak? Nog voor er een sociaal of economisch argument voor bedacht is, hebben de avantgardisten al de schoonheid en fysieke kracht getest van wat inmiddels Standard Architecture heet en het leven in onze steden tot op de dag van vandaag bepaalt, ja overheerst. Als Does in Nederland aan de macht was gekomen, hadden we stalinisme gehad. Nu hebben we buitenwijken vol lelijke gebouwen.
Bij de verdediging van haar proefschrift was het tot een onaangename confrontatie gekomen met prof. Botering, die haar hineininterpretieren en verharmlosung verweet. Het is toch zo klaar als een klontje voor ieder mens met enige kennis van zaken dat de VBW de overwinning van het nihilisme viert, de vereenzaming van het individu in de grootstedelijke massa! Hij spuugde de woorden uit, tot schrik van zijn collega’s en de aanwezige studenten en kennissen. Ik dank mijn opponent voor zijn collegiale kritiek, en heb daarop het volgende te zeggen, had Magda geantwoord. De VWB is het enige onvoltooide schilderij dat Mondriaan heeft nagelaten. Hij verklaarde het midden januari 1944 voltooid tegen zijn vriend Harry Holtzman, maar in de drie dagen voor zijn dood beplakte hij het opnieuw met tape en schilderde vlakjes vluchtig over. Het doek is nadrukkelijk bedoeld om onvoltooid te blijven, vergelijkbaar met Duchamps Grote Glas. Mondriaan overwon het nihilisme en de totalitaire tendens van het modernisme à la Doesburg door het onvoltooide en onvolmaakte in zijn werk toe te laten. Dat is Mondriaans laatste les. De macht ligt niet bij een absolute God of andere Ultieme Designer (zoals Doesburg eiste), maar bij de mensen in hun relaties met elkaar. Magda keek Botering stralend aan. De Victory Boogie Woogie is geen autonoom, maar een interactief kunstwerk! Hora est!

Zoals het schilderij daar voor haar hangt, veel te laag voor haar gevoel, benauwd en tegelijk even sterk als altijd, straalt het onverminderd het elan uit van het moderne levensgevoel. Het wervelt en staat stil, het is vloeibaar maar het stroomt niet. Heel anders dan de paar doeken uit de jaren dertig om de hoek in een ander zaaltje. Magda gaat ze nog even bekijken. In de roosters van zwarte lijnen die Mondriaans doeken in die moeilijke jaren overwoekeren, zit een steeds kleiner vlakje blauw of rood verscholen ergens in een hoekje. Maar als je daarop je blik concentreert, val je voorover en verdwijn je in het doek. Je voelt je in een ruimte achter het schildervlak worden gezogen waarin alles één kleur heeft, puur blauw is of rood of geel. Er straalt een diepe rust uit Mondriaans composities, maar ze staan stevig onder spanning. Ze danken hun energie aan de vernietiging van telkens weer een bouwsteen van het beeld. Het kan altijd met minder, dat was Mondriaans adagium geweest in de twintig jaar dat hij abstracte schilderijen maakte. Wat is dat “het” precies, denkt Magda. Waar gaat het Mondriaan om? En ze ervaart weer wat ze elke keer voelt als ze voor een late Mondriaan staat. Ingang tot de totale abstractie. Wederopbouw door verwoestiging. Topgeluk. Een zuiver geestelijke ervaring, absoluut want door geen tekortkoming aangetast.
Magda’s proefschrift heette Mondriaans Volstrekte, naar de uitspraak van diens huisfilosoof Schoenmaekers; ‘Wij noemen volstrekt, wat het graadverschil van “meer of minder” uitsluit.’ Ze analyseert in haar boek de verschuivende betekenis van typische Mondriaan-begrippen als: objectieve ziening, evenwichtige verhouding van tegendelige tweeheid, voortdurende opheffing van ‘t een en ‘t andere. Met zijn bloemrijke begrippenapparaat kan Mondriaan heel precies de verschillende kanten aanduiden van wat er op het spel staat in zijn kunst, en in de moderne maatschappij waarvan hij één van de aanstichters en hoofdvertegenwoordigers is. Zijn streven is, ondanks krijgshaftige taal over vernietiging, door en door positief, gericht op een betere wereld, een hemel op aarde die tegelijk de structuur van het dagelijks leven heeft. Abstractie is de moderne, de bij uitstek twintigste-eeuwse vorm van religiositeit. Het Volstrekte is als het goddelijk licht in Dante’s hoogste hemel.

Magda staat op de gang te kijken naar de digitale Victory Boogie Woogies die het Gemeentemuseum heeft laten maken door jonge programmeurs. Wie schrijft het mooiste algoritme? Wat een armoe vergeleken met die daar aan de wand, denkt Magda. Het geheim van de VBW is dat de lijnen en kleuren nu juist niet gehoorzamen aan een algoritme of andere set van regels. Hier heerst volkomen vrijheid, in een wirwar van ordeningen – lijnen, damborden, driehoeken, vijfhoeken – is dat groen daar in die punten boven en onder? Magda loopt weer naar de enige echte Victory Boogie Woogie. Ze loopt nog een keer de bekende feiten na. Mondriaan maakt in 1941 een eerste opzet, in ‘42 een eerste versie, een jaar later de tweede en dan rond de jaarswisseling 1943-1944 volgt er een hele reeks versies. Bezoekers vermelden in brieven en dagboeken dat ze versteld staan hoe snel het grote doek verandert. Midden januari 1944 verklaart Mondriaan dat het doek is voltooid. Maar in de laatste dagen voor zijn dood bevangt hem toch weer een onrust en werkt hij er als bezeten aan, plakt het weer vol… De historische documentaire in Magda’s innerlijke bioscoop loopt vast als ze een stukje zwart tape op het schilderij ontdekt, vlak voor haar neus. Mondriaan heeft het zwarte strookje over een geel vlakje heengeplakt. Daar iets boven heeft hij er een op een rood vlakje gedrukt. Zwart tape over kleur.
Magda speurt de stroken met kleurvlakjes af. ‘Ach, Piet,’ mompelt ze als ze begint te begrijpen wat Mondriaan in die laatste dagen stond te doen, puffend en hijgend met de dood op zijn hielen. Wat Mondriaan in zijn stervensuur deed was het zwart terugbrengen in het feest van de kleuren in wat zijn laatste statement aan de wereld zou zijn. Ook zwart is een kleur, net zoals een lijn ook een vlak is. Volstrekte gelijkwaardigheid van tegendelige tweeheid. Boogiewoogie is zwarte jazz. Join the party. Ook Mondriaans laatste zet was volstrekt positief, overwinning op een tekortkoming, zijn uitsluiting namelijk van het zwart uit de voltooide versie van midden januari 1944. De dood danst mee in de rij. Misschien had Piet nog wel veel meer zwart willen aanbrengen, werd hij steeds somberder. Hij voelt zijn dood naderen en laat het zwart van de dood de orde in zijn volstrekte, fris gekleurde schilderij ontregelen zodat er weer ruimte voor ontwikkeling ontstaat. Wanneer bedacht hij de titel?
Het leven is nooit af. Kijk maar.
Ach, Piet.
Ze heeft de boodschap luid en duidelijk ontvangen. Mondriaan zei alles wat er te zeggen viel in de twintigste eeuw in dit ene doek. Als er ooit onverhoopt een eerdere, volmaaktere versie van de Victory Boogie Woogie zou opduiken, bedenkt Magda grinnikend, dan zou die vernietigd moeten worden. Zelfs als hij echt zou zijn.